Paleografie

Paleografie is een van de historische hulpwetenschappen met een zeer praktisch karakter, de bestudering, ontcijfering en omzetting in leesbare tekst van oud schrift. Op deze pagina vindt u geen handleiding om oud schrift te leren lezen, maar wel een handig overzicht van online handleidingen, die soms vergezeld gaan met zeer royale verzamelingen afbeeldingen. Bij elke handleiding geef ik aan welke periode en land centraal staat, en of daarbij handschriften of archiefstukken – of beide – aan de orde komen.

Juridische afkortingen komen apart ter sprake op de pagina Abbreviationes.

Algemene sites

  • Ad fontes, Universität Zürich – een tutorial voor middeleeuwse en vroegmoderne documenten uit steeds meer landen; toegang na registratie
  • School, Virtual Hill Museum and Manuscript Library, St. John’s University, Collegeville, Minnesota – met momenteel zowel Westerse als Syrische handschriften, met verder bijvoorbeeld meer informatie over talen en schriftsoorten en een handig lexicon voor termen rond handschriften
  • EPHE Palaeography Tutorial, École Pratique des Hautes Études, Parijs – met voorbeelden van documenten en munten uit vele tijden en landen in verschillende tijden vanaf de Oudheid, met verschillende talen; interface Frans en Engels
  • READ: Recognition and Enrichment of Archival Documents – een project voor het elektronisch en geautomatiseerd ontcijferen van handgeschreven teksten
  • MONK, Universiteit Groningen en Nationaal Archief – een Nederlands project voor geautomatiseerde ontcijfering van oude handschriften en archiefstukken

Middeleeuwen algemeen

  • Medieval handwriting: Links, Diane Tillotson – een goed overzicht op een ook verder aanbevelenswaardige site
  • Earlier Latin Manuscripts, National University of Ireland, Galway – voor onderzoek naar handschriften van vòòr 800, gebaseerd op E.A. Loewe’s Codices Latini Antiquiores
  • Littera Visigothica, Ainoa Castro – geen online cursus, maar verder de plek om online meer te weten te komen over Visigothisch schrift; artikelen in Engels en Spaans; er komt een begeleidende website VisigothicPal
  • Enigma, Ciham, Lyon/CNRS – Marjorie Burghart ontwikkelde een tool om incomplete woorden in Latijn te ontcijferen, interface in tien talen; ook ontwikkelde ze twee online oefeningen (1299-1300 en 1308) bij een Frans-Italiaans project (Archivio di Stato di Torino en twee Franse departementale archieven) – over rekeningen uit de Savoye (Castellanie, Comptes des châtellenies savoyardes)
  • DigiPal: Digital Resource and Database for Palaeography, Manuscript Studies and Diplomatic, King’s College, Londen – een project rond middeleeuwse Engelse handschriften en archiefstukken
  • Paleography Resources & Tools, Paleography@Penn, University of Pennsylvania – een overzicht met onder andere gescande literatuur en links
  • Paléographie, Ménestrel – een zeer uitgebreide Franstalige handleiding en gids met vele links op deze portal voor middeleeuwse studies
  • Handbok i nørron filologi: Faksimilar – een becommentarieerde lijst met links naar middeleeuwse handschriften uit Scandinavische landen
  • Palaeographic Atlas, Medieval Manuscripts in Dutch Collections – een inleiding over de bestudering van middeleeuwse schriftsoorten met veel afbeeldingen en literatuur
  • Einführung in die Paläographie I, Universität Kassel – een inleiding tot middeleeuwse paleografie, deel II gaat vooral over schriftsoorten; beide delen bevatten een quiz
  • Bartholomew’s World: Paleography, Stanford University – een paleografische inleiding rond de dertiende-eeuwse auteur Bartholomaeus Anglicus, met een overzicht van paleografische termen

Afkortingen zijn een bekend aspect van oud schrift dat speciale aandacht verdient:

Ook zijn er enkele (oudere) handleidiingen online raadpleegbaar:

  • Johann Ludolf Walther, Lexicon diplomaticum : abbreviationes syllabarum et vocum in diplomatibus et codicibus (Göttingen 1752; reprint Hildesheim 1973) – online, Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf – let op de prachtige typografische verzorging
  • Adolphe Chassant, Dictionnaire des abréviations latines et françaises (Parijs 1886) – online, Internet Archive
  • T. Martin, The record interpreter: a collection of abbreviations, Latin words and names used in English historical manuscripts and records (2nd edn., London, 1910) – online, Internet Archive
  • Adriano Cappelli, Lexicon abbreviaturarum / Dizionario di abbreviature latine ed italiane – de klassieke gids voor het ontcijferen van Romeinse en middeleeuwse afkortingen – er is een een database versie gemaakt door Ad fontes in Zürich, en ook een wat traditionelere webversie van dit boek, een Duitse vertaling (1928) (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln) en een verkorte Engelse versie (The elements of abbreviation in medieval palaeography, David Heimann en Richard Kay (red.) (1982)
  • Reinhold Merkelbach en Helmut van Thiel, Griechisches Leseheft zur Einführung in Paläographie und Textkritik(Göttingen 1965) – online, Digi20, Digitale Sammlungen, Bayerisches Staatsbibliothek, München
  • Reinhold Merkelbach en Helmut van Thiel, Lateinisches Leseheft zur Einführung in Paläographie und Textkritik (Göttingen 1969) – online, Digi20, Digitale Sammlungen, Bayerisches Staatsbibliothek, München
  • Marek Winiarczyk, Sigla latina in libris impressis occurrentia cum siglorum Graecorum appendice (2e dr., Wroclaw 1995) – dit boek over Latijnse afkortingen in gedrukte werken is online beschikbaar in een tekstversie van het CAMENA project van de Universität Mannheim; er is een Duitse vertaling, Abkürzungen aus Personalschriften des XVI. bis XVIII. Jahrhunderts (3e dr., Wiesbaden 2002)

Apps voor paleografie

  • Abbreviationes, Olaf Pluta, Ruhr-Universität Bochum – een commerciële tool voor het ontcijferen van middeleeuwse afkortingen
  • App fontes, Zürich – een app versie van de Ad fontes online handleiding
  • Medieval handwriting, Leeds University Library – freeware – zowel middeleeuwse handschriften als archiefstukken
  • English Renaissance handwriting, Leeds University Library – freeware – eveneens zowel handschriften als andere documenten, nu uit de vroegmoderne tijd
  • Gotisk håndskrift, Arkivverket – een Noorse app – freeware

Latijns-Amerika

  • Spanish Palaeography, Dominican Institute, City University of New York – bronnen van de veertiende tot en met de achttiende eeuw, met veel aandacht voor de koloniale tijd; interface Spaans en Engels
  • Paleografías Americanas. O del arte de las escrituras antiguas, Natalia Silva Prada – een blog over het lezen van Spaanse koloniale documenten als voorbereiding op een nieuwe versie van haar Manual de paleografía y diplomática hispanoamericana siglos XVI, XVII y XVIII, met aandacht voor overheidsdocumenten en gerechtelijke bronnen; de nieuwe titel wordt Descrifar la historia colonial. Bases de paleografía y diplomática hispanoamericana (siglos XVI-XVIII)

Brazilië

Haïti en Dominicaanse Republiek

Oudheid

Epigrafie, de studie van antieke inscripties is een aparte historische wetenschap, waarover vele goede websites bestaan. Op enkele websites is er speciaal aandacht voor de verschillende schriftsoorten:

Byzantijnse paleografie

  • Byzantine paleography, Internet History Sourcebooks, Paul Halsall, Fordham University – een inleiding voor de paleografie van bronnen voor de Byzantijnse geschiedenis

Arabische paleografie

Azië

  • Indoskript, Harry Falk and Oliver Hellwig, Berlin – voor Brahmi en Kharosthischrift, klassieke schriftvormen in het oude Indië; versie 1.0 kan nog worden gedownload

Vroegmoderne tijd (1500-1800)

  • Script Tutorials, Brigham Young University – een portal met inline handleidingen voor Duitse, Engelse, Franse, Italiaanse, Nederlandse, Portugese en Spaanse documenten, met veel aandacht voor genealogie; deels nog niet actief, en dan ook nog Latijnse teksten op dit goed voorziene portal; interface Engels en brontalen

Hieronder komen sites per individueel land ter sprake:

Australië

Denemarken

 Duitsland

  • Kurrentschrift – een van de handleidingen om dit cursieve Duitse schrift te lezen, hier aan de hand van beroemde Duitse gedichten
  • Kurrentschrift Schreiblehrgang. Margarete Mucke – met bijvoorbeeld documenten van beroemde Duitsers
  • Sütterlinschriftt lesen / Frakturschrift lesen – met de nodige voorbeelden uit archiefstukken en boeken (Frakturschrift); interface Duits, Engels en Frans
  • Paläographie Online, Peter Orth (Universität Erlangen) en Georg Vogeler (LMU, München) – vooral middeleeuwse bronnen
  • Digitale Schriftkunde, Generaldirektion der Staatlichen Archiven Bayern – een online tutorial met voorbeelden uit Beierse archiefstukken vanaf de achtste eeuw

Frankrijk

Ierland

Italië

IJsland

  • Handritin heima – een website over IJslandse literatuur, schrift en handschriften in de middeleeuwen, met een beknopte paleografische handleiding; interface IJslands, Deens, Zweeds en Duits

Nederland en België

Noorwegen

Polen

Portugal

  • Sistemas de escrita, Tipografos.net – een beknopt overzicht van middeleeuwse schriftsoorten

Spanje

Verenigd Koninkrijk

Verenigde Staten van Amerika

Zweden