Oud-vaderlands recht

Bij de bestudering van de Nederlandse rechtsgeschiedenis spreekt men gewoontegetrouw van het oud-vaderlands recht. Deze term heeft misschien een nationalistische bijsmaak, terwijl er juist voor een lange periode sprake is van verschillende regionale en lokale rechtssystemen. Bovendien dient men steeds te vaststellen of men behalve Noord-Nederlandse ook Belgische, Zuid-Nederlandse geschiedenis wil bekijken. Ondanks deze beperkingen wordt hier de term oud-vaderlands recht gebruikt.

Tot de rechtsgeschiedenis van Nederland en België behoort ook hun koloniale verleden in landen zoals Indonesië, Suriname, de Nederlandse Antillen, Sri Lanka, Zuid-Afrika en Congo.

Concordia - wapen op voormalige Hoofdwacht, Janskerkhof, Utrecht

Het wapen van de Staten van Utrecht met de wapenspreuk van de Republiek der Verenigde Nederlanden, Concordia res parvae crescunt – voormalige Hoofdwacht, Janskerkhof, Utrecht

Voor oudere gedrukte bronnen over en van het oud-vaderlandse recht, zoals rechtsboeken, statuten, verordeningen, plakaatboeken, verzamelingen van vonnissen en adviezen en oude commentaren, kan men terecht bij enkele grote collecties. Daarbij vindt men meestal ter plekke of in de directe omgeving ook de relevante rechtshistorische literatuur.

  • De verzameling van E.M. Meijers (1880-1954) bevond zich vele jaren in het Rechtshistorisch Instituut van de Universiteit Leiden in het Gravensteen, de oude grafelijke gevangenis, maar tegenwoordig kan men ze raadplegen in de Leidse Universiteitsbibliotheek – catalogus : R. Feenstra, M. Duynstee en W. Schwab (ed.), Catalogue des imprimés de la collection Meijers de la Bibliothèque de l’Université de Leyde (Leiden-Zwolle 1980).
  • De verzameling oude drukken bij de Hoge Raad in Den Haag bevat eveneens vele boeken die het oud-vaderlandse recht betreffen, zie P.P. Schmidt, Catalogus Oude drukken in de bibliotheek van de Hoge Raad der Nederlanden (Zwolle 1988) en J.G.B. Pikkemaat, The Old Library of the Supreme Court of the Netherlands (Hilversum 2008).
  • Bij de Juridische Bibliotheek van de Universiteit Utrecht vindt men ook een aanzienlijke verzameling juridische oude drukken, zo’n drieduizend in totaal – een beknopt overzicht ervan is te vinden op een site van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek

Buiten Nederland is er vooral bij de bibliotheek van het Max-Planck-Institut für europäische Rechtsgeschichte te Frankfurt am Main een grote collectie oude drukken voor de Nederlandse rechtsgeschiedenis, zie Douglas Osler, Catalogue of books printed in Spain, Portugal and the Southern and Northern Netherlands from the beginning of printing to 1800 in the library of the Max-Planck-Institut für Europäische Rechtsgeschichte (Frankfurt am Main 2000). In Parijs is de Bibliothèque Cujas van de Faculté de Droit Panthéon-Sorbonne (Paris I) een startpunt, en in Londen de Dutch-Flemish Section van de British Library.

Bestudering

De bestudering van het oud-vaderlandse recht is met name bevorderd door geleerde genootschappen en verenigingen. Eind achttiende eeuw richtte men in Groningen het genootschap Pro iure patriae excolendo op. In 1860 ontstond de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch regt en geschiedenis (VORG). In 1879 richtte men de “Vereniging tot Uitgaaf der bronnen van het oud-vaderlandsche regt” op. De rechtsopvolger hiervan is de vrijwel gelijknamige stichting, meestal afgekort als OVR. De Stichting OVR gaf een eigen tijdschrift uit, de Verslagen en Mededelingen, waarvan twee reeksen zijn verschenen. Vanaf 1999 verschijnt het tijdschrift Pro Memorie. Verder laat OVR in de reeks Werken bronnenuitgaven verschijnen. Er zijn inmiddels vier reeksen. De laatste jaren ondersteunt OVR de publicatie van een reeks procesgidsen voor verschillende rechtbanken en gerechtshoven. Vele van deze edities van oude stedelijke rechtsbronnen zijn gedigitaliseerd in het kader van het project voor het Deutsches Rechtswörterbuch.

Een belangrijke plaats nam ook het NRCD in, het Nederlands Centrum voor Rechtshistorische Documentatie en Rechtsiconografie dat was gehuisvest in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag. De database met afbeeldingen is voor kaarthouders van de KB bereikbaar via deze link, maar sinds 2012 voor iedereen toegankelijk op Het Geheugen van Nederland. De verschillende rechtshistorische vakgroepen aan de Nederlandse en Belgische universiteiten hebben elk speciale belangstelling voor deelgebieden en/of perioden van het oud-vaderlands recht. Ook het Belgisch-Nederlandse Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis bevat vanaf de oprichting in 1918 regelmatig hierover artikelen. De laatste jaren bestuderen Belgische en Nederlandse rechtshistorici steeds meer de 19e en de 20e eeuw.

Inleidende literatuur

Er bestaan een aantal min of meer klassieke inleidingen tot het oud-vaderlands recht. Universiteiten schrijven vaak traditioneel één of meer van deze boeken voor bij het rechtshistorisch onderwijs. De ordening is hier alfabetisch op auteursnaam.

  • A.S. de Blécourt [bewerkt door H.F.W.D. Fischer], Kort begrip van het oud-vaderlands burgerlijk recht (8e dr., Groningen 1968).
  • P. Gerbenzon en N. Algra, Voortgangh des rechtes. De ontwikkeling van het Nederlandse recht tegen de achtergrond van de Westeuropese cultuur (5e dr., Alphen aan den Rijn 1979).
  • E.J.J. van der Heijden [bewerkt door B.H.D. Hermesdorf], Aantekeningen bij de geschiedenis van het oude vaderlandse recht (8e dr., Nijmegen-Utrecht 1968).
  • B.H.D. Hermesdorf [uitgegeven door P.J. Verdam], Rechtsspiegel. Een rechtshistorische terugblik in de Lage Landen van het Herfsttij (Nijmegen 1980).
  • J.Ph. de Monté ver Loren [bewerkt door J.E. Spruit], Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechterlijke organisatie in de Noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling (6e dr., Deventer 1982; 7e dr., Deventer 2000).

Voor de 19e eeuw zijn de volgende boeken handig ter oriëntering :

  • G.W.F. Brüggemann en E.C. Coppens, Bibliografische inleiding in de Nederlandse rechtsgeschiedenis van de negentiende eeuw (Zutphen 1985).
  • H.A. Diederiks, S. Faber en A.H. Huussen jr. (red.), Strafrecht en criminaliteit (Zutphen 1988; Cahiers voor lokale en regionale geschiedenis, 1)
  • G.A.M. van Synghel (red.), Bronnen voor de criminaliteit en strafrechtspleging vanaf 1811 tot heden (Den Haag 2009).

Een handzame Engelstalige inleiding tot de Nederlandse rechtsgeschiedenis is bijvoorbeeld Randall Lesaffer, ‘A short legal history of the Netherlands‘, in: Understanding Dutch law, H.S. Taekema (ed.) (Den Haag 2004) 31-58. Over de achtergrond van de huidige beoefening van de rechtsgeschiedenis in België informeert Dirk Heirbaut, ‘Legal history in Belgium’Clio@Themis 1 (2009).

Voor Utrecht geeft Caroline Pelser op haar site Huizen aan het Janskerkhof een handig overzicht van archieffondsen, gedrukte procesverslagen en vonnissen, en gedrukte ordonnanties voor de wijze van procederen bij de stedelijke rechtbank en het Hof van Utrecht. Zelf bied ik zowel algemene informatie over de geschiedenis van Utrecht aan als ook specifieke informatie over juridische bronnen. Literatuur over de geschiedenis van stad en provincie vindt men via het Stichts Algemeen Bibliografisch Netwerk bij de Utrechtse Universiteitsbibliotheek en bij Het Utrechts Archief.

Tijdschriften

  • Pro Memorie – tijdschrift van de Stichting OVR, verschijnt sinds 1999
  • Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis – opgericht in 1918, met regelmatig artikelen over oud-vaderlands recht
  • Groninger Opmerkingen en Mededelingen (1984-) – de afleveringen vanaf 1999 van dit tijdschrift voor leerstellige rechtsvergelijking op historische grondslag zijn gedigitaliseerd in PDF-formaat

Links

België:

Nederland:

Logo OVR

De Stichting OVR heeft een eigen rechtshistorische portalsite met daarop de nodige informatie. Enkele van de links hieronder zijn daaraan ontleend. In de eerste plaats een aantal algemene websites:

Nederland

Naast historische plakkaatboeken, verzamelingen van ordonnanties en verordeningen uit de vroegmoderne tijd, zijn er ook moderne uitgaven, een aantal ervan is ook online raadpleegbaar:

  • Digitale Plakkaatzoeker – een zoekmachine voor verordeningen in het Overkwartier van Gelre, 1665-1795, een deel van Limburg; zie verder Gelderse plakkatenlijst : 1740-1815, J. Drost (ed.) (Zupthen 1982)
  • The Dutch in the Caribbean World, c. 1670-c. 1870, Huygens Instituut-Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, Amsterdam – een portal rond het West Indisch Plakaatboek, J.A. Schiltkamp, J.Th. de Smidt en T. van der Lee (eds.) (5 dln. in 3 banden, Amsterdam 1973-1979)
  • Plakaatboek Guyana 1670-1816, Huygens Instituut – ordonnanties voor Berbice, Demerary en Essequibo
  • Nederlandsch-Indisch Plakaatboek 1602-1811, Jacobus Anne van der Chijs (ed.) (17 delen, Batavia 1885-1901) –
  • Jacobus Anne van der Chijs, Nederlandsch-Indisch Plakaatboek 1602-1811, (17 vol., Batavia, 1885-1901) – ook goed doorzoekbaar op de portalsite Sejarah Nusantara
  • Kaapse Plakkaatboek, M.K. Jeffreys en S.D. Naudé (eds.) (6 dln., Cape Town, 1944-1951)
  • Ceylonees plakkaatboek: plakkaten en andere wetten uitgevaardigd door het Nederlandse bestuur op Ceylon, 1638-1796, Lodewijk Hovy (ed.) (2 dln., Hilversum, 1991)
  • Klein plakkaatboek van Nederland : verzameling van ordonnantiën en plakkaten betreffende regeeringsvorm, kerk en rechtspraak, (14e eeuw tot 1749), A.S. de Blécourt en N. Japikse (ed.) (Groningen 1919) – a selection of ordinances concerning government, church and the judiciary
  • Overijsselse plakkatenlijst : lijst der rechtsvoorschriften vastgesteld voor de provincie Overijssel gedurende het tijdvak 1528-1810, S.J. Fockema Andreae en W. Downer (ed.) (Utrecht 1961)
  • Drentsch Plakkaatboek, J.G.Ch. Joosting (ed.) (Leiden 1912) – zie verder Drentse plakkatenlijst, 1593-1840, P. Brood (ed.) (Bussum 1975)

België

Enkele digitale bibliotheken, eerst een aantal algemene collecties:

  • Delpher, Royal Library, The Hague – met in feite drie boekencollecties 1,000 van het project Early Dutch Books Online (1780-1800), 1200 boeken voor het tijdvak 1913-1929, en 80000 boken die in samenwerking met Google zijn gedigitaliseerd
  • Boeken en handschriften, Bijzondere Collecties, Universiteit van Amsterdam
  • Leesmuseum, Bibliotheek Arnhem – deze bibliotheek bevat een behoorlijk aantal juridische publicaties
  • Digital Collections, Rijksuniversiteit Groningen – daarbij met name de 127 Papyri Groninganaemet daarnaast het Institutional Repository; voor rechtsgeleerdheid is er een aparte collectie met een sectie dissertaties
  • Digitale Collectie, Tresoar, Leeuwarden
  • Digital Special Collections, Universiteitsbibliotheek Leiden  – een relatief kleine collectie gedigitaliseerde boeken en handschriften
  • Colonial Collection, Koninklijk Instituut voor de Tropen – een digitale collectie met zo’n 1300 boeken en vele tijdschriften, waarbij de nodige titels raken aan recht en wetgeving; de collectie wordt sinds 2013 beheerd te Leiden
  • Project Digitalisering Erfgoed, Radboud Universiteit Nijmegen – alfabetische lijsten ontsluiten op simpele wijze een niet onaanzienlijke digitale collectie; er is nu ook een portal voor de gedigitaliseerde Bijzondere Collecties, met zowel handschriften als oude drukken
  • Digitized Objects Special Collections, Bijzondere Collecties, Utrecht University Library
  • The Early Modern Pamphlets Online – Brill – pamfletten uit liefst drie collecties: de Knuttel- en Van Alphencollecties in de Koninklijke Bibliotheek, en de Flugschriften des 16. Jahrhunderts, pamfletten uit het Duitse Rijk; minstens 400 pamfletten betreffen het recht (zoeken met subject “Law”)
  • Early European Books – Chadwyck – in Nederland heeft men vrij toegang tot gedigitaliseerde boeken van vóór 1700 uit de Koninklijke Bibliotheek in deze collectie, met daarbij ook pamfletten
  • Bronnen voor Nederlandse geschiedenis, Digitale Bijzondere Collecties, Universiteitsbibliotheek Utrecht – 17e- en 18-eeuwse drukken over de geschiedenis van Nederlandse steden, en het Groot Placaet-Boeck (…) voor Holland en Zeeland (9 delen, ‘s-Gravenhage 1658-1796)
  • Rechtsgeleerdheid, Digitale Bijzondere Collecties, Universiteitsbibliotheek Utrecht –  een klein aantal werken van auteurs als De Groot, Van Leeuwen, Noodt, Voet en Huber, en de Nederlandse versie uit 1809 van de Code civil
  • Belgica, Koninklijke Bibliotheek Albert I, Brussel – een digitale bibliotheek met boeken, afbeeldingen, kaarten, grafische kunst en munten
  • Opteron, Koninklijke Bibliotheek Albert I, Brussel – een speciale catalogus voor het zoeken naar gedigitaliseerde documenten en boeken uit het tijdvak 1500-1900
  • Flandrica: Erfgoedbibliotheken online – zes Vlaamse openbare bibliotheken presenteren hier gedigitaliseerd erfgoed, speciaal oude drukken en handschriften
  • Short Title Catalogue Vlaanderen (STCV), Vlaamse Erfgoedbibliotheek – een bibliografische database voor boeken gedrukt in Vlaanderen tussen 1500 en 1800
  • DONum BICfB – een portal voor gedigitaliseerde werken van universiteiten in Wallonië

De Koninklijke Bibliotheek biedt een overzicht van Nederlandse digitaliseringsprojecten (stand mei 2015). Digitaal Erfgoed Nederland heeft een doorzoekbare projectenbank.

Proefschriften en scripties geschreven aan Nederlandse en Belgisch universiteiten kan men steeds meer online raadplegen:

  • NARCIS – de centrale portal voor digitale toegang tot Nederlandse proefschriften
  • Scripties Online – een database met honderden doctoraalscripties geschreven aan Nederlandse universiteiten
  • HBO Kennisbank – B.A. en M.A. scripties geschreven aan Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs
  • Bictel – Franstalige proefschriften uit België
  • E-thesis – online versies van recente master/licentiaatsverhandelingen aan Belgische universiteiten (in het Nederlands), met daarbij ook rechtshistorische onderwerpen
  • Vlaamse Scriptiebank – doctoraalscripties verdedigd aan Vlaamse universiteiten

Hier een aantal tijdschriften:

Afzonderlijke onderwerpen:

Een aantal websites biedt een inleiding tot de paleografie, de studie van oud schrift, van belang om met vrucht oude teksten te ontcijferen en te interpreteren: